Cây kiến thức
Musk: One bit of advice: it is important to view knowledge as sort of a semantic tree — make sure you understand the fundamental principles, (i.e. the trunk and big branches), before you get into the leaves/details or there is nothing for them to hang on to.
Tính chất
Kiến thức càng đi sâu xuống dưới càng chi tiết cụ thể; ngược lại, càng đi lên cao càng trở nên trừu tượng và tổng quát. Các nhánh con chia sẻ những điểm chung và dần được tổng quát hóa khi đi về phía nhánh cha.
Mối quan hệ cha - con chỉ mang tính tương đối, và không chỉ tồn tại một cây kiến thức duy nhất. Một nhánh con bất kỳ có thể chia sẻ đặc điểm chung với một nhánh thuộc cây kiến thức hoàn toàn khác.
Dưới đây là một số phương pháp có thể giúp cậu bao phủ và từng bước khám phá cây kiến thức của mình.
Tổng quát hóa (Bottom up)
Đây là phương pháp thường được áp dụng trong những năm đầu học tập, khi chưa có kiến thức nền tảng. Mọi thông tin đều mới mẻ, và quá trình này quen thuộc với hầu hết mọi người vì nó chính là cách học phổ biến ở trường.
Với những người trẻ tuổi, việc học là ưu tiên hàng đầu nên phương pháp này hoàn toàn phù hợp. Tuy nhiên, với những người đã đi làm, học kiến thức mới theo cách này thường là sự đánh đổi — giữa sự an toàn, thoải mái hiện tại với những khó khăn và đôi khi là sự hoang mang khi đối diện với điều chưa biết.
Có vài điều cần lưu ý: cậu đang bắt đầu từ những kiến thức cụ thể (các nút lá), nên hãy cố gắng xác định mục tiêu là những kiến thức tổng quát hơn (các nút phía trên), đừng để chi tiết phức tạp làm xao nhãng. Shu Ha Ri giúp cậu hiểu rõ quá trình học theo từng giai đoạn. Còn 5W1H (Why → [How, What] → [When, Where]) giúp cậu xác định kiến thức nào cần chú ý, cái nào có thể bỏ qua.
Trên xuống (Top down)
Nếu may mắn, cậu có thể áp dụng phương pháp tiếp cận từ trên xuống để học kiến thức mới. Thông thường, đây là kết quả đạt được sau khi cậu đã tổng quát hóa thành công ở giai đoạn trước.
Phương pháp này rất phổ biến với những người đã hoàn thành một chuyên môn nhất định và có đủ kinh nghiệm. Họ dùng kiến thức tổng quát đã xây dựng, kết hợp với kiến thức chi tiết đã biết, để liên hệ khi học một lĩnh vực mới.
Nhảy (Jump)
Nếu phương pháp Bottom up và Top down giúp cậu mở rộng kiến thức trong phạm vi gần với những gì đã biết, thì phương pháp “nhảy” cho phép cậu chủ động bước sang một lĩnh vực hoàn toàn mới. Điều này không chỉ giúp tránh rơi vào trạng thái tối ưu cục bộ mà còn mang lại cái nhìn đa chiều hơn.
Tuy nhiên, đây là phương pháp không dễ áp dụng vì nó đòi hỏi nhiều thời gian và công sức. Nó cũng dễ khiến cậu lạc lối, học lan man mà không sâu.
Hơn nữa, phương pháp này đôi khi đòi hỏi cậu phải gạt bỏ những gì đã biết để tiếp nhận cái mới, thậm chí trái ngược hoàn toàn với những gì đã quen thuộc. Đây là một kỹ năng khó vì nó đi ngược lại phản ứng tự nhiên của người học — luôn muốn liên hệ kiến thức mới với kiến thức cũ. Kỹ thuật Đổ Trà (Emptying the Cup) có thể giúp cậu rèn luyện tư duy khi áp dụng phương pháp này.
Vì vậy, tớ cho rằng phương pháp này chỉ phù hợp với những người đã có nền tảng kiến thức vững chắc, có khả năng tư duy phản biện, và đặc biệt là có động lực mạnh mẽ để khám phá những điều mới.
Hy vọng rằng cậu sẽ nhận ra và xây dựng được cây kiến thức của riêng mình, từ đó vẽ ra bản đồ tri thức cho chính mình.