Cây kiến thức
Musk: One bit of advice: it is important to view knowledge as sort of a semantic tree — make sure you understand the fundamental principles, (i.e. the trunk and big branches), before you get into the leaves/details or there is nothing for them to hang on to.
Tính chất
Kiến thức tự xếp mình theo hình một cái cây. Càng đi xuống, về phía lá, mọi thứ càng cụ thể, chi tiết; càng đi lên, về phía thân và gốc, mọi thứ càng trừu tượng, tổng quát. Các nhánh con chia sẻ những điểm chung, và chính những điểm chung ấy dồn lại mà thành nhánh cha.
Nhưng quan hệ cha - con ấy chỉ là tương đối, và không tồn tại một cây kiến thức duy nhất. Một nhánh con bất kỳ có thể chung đặc điểm với một nhánh thuộc một cây hoàn toàn khác. Rừng chứ không phải cây.
Muốn bao phủ và từng bước khám phá cái cây của mình, tựu trung có ba đường đi.
Tổng quát hóa (Bottom up)
Bottom up là đường của những năm đầu đi học, khi trong tay chưa có kiến thức nền tảng nào và mọi thông tin đều mới. Nó quen thuộc với hầu hết mọi người, vì đó chính là cách trường lớp vẫn dạy: nhặt từng chiếc lá, rồi từ lá mà lần ngược về cành.
Với người trẻ, việc học là ưu tiên hàng đầu, nên đường này hoàn toàn hợp. Với người đã đi làm, học theo cách này là một sự đánh đổi: đem sự an toàn, thoải mái hiện tại ra đổi lấy những khó khăn, đôi khi là cả sự hoang mang, trước điều chưa biết.
Có một điều phải giữ cho chắc: xuất phát là những kiến thức cụ thể – các nút lá – thì đích nhắm phải là những kiến thức tổng quát hơn ở phía trên, đừng để chi tiết phức tạp kéo mình xao nhãng. Shu Ha Ri cho thấy việc học đi qua từng giai đoạn nào; còn 5W1H (Why → [How, What] → [When, Where]) giúp phân định kiến thức nào đáng chú ý, kiến thức nào có thể bỏ qua.
Trên xuống (Top down)
Top down đi chiều ngược lại: từ thân xuống lá. Thường thì đây không phải là đường chọn được, mà là phần thưởng của giai đoạn trước – kẻ đã tổng quát hóa thành công mới có cái thân để mà đi xuống.
Người đã hoàn thành một chuyên môn, đã đủ kinh nghiệm, khi bước vào lĩnh vực mới không phải nhặt lá từ đầu. Người ta dùng phần tổng quát đã dựng sẵn, kết hợp với những chi tiết đã biết, để móc kiến thức mới vào đúng chỗ của nó trên cây.
Nhảy (Jump)
Hai đường trên chỉ mở rộng kiến thức trong phạm vi gần với những gì đã biết. Đường thứ ba – nhảy – là chủ động bước hẳn sang một lĩnh vực hoàn toàn mới, một cây khác. Cái được là tránh rơi vào tối ưu cục bộ, và có được cái nhìn đa chiều hơn.
Nhưng đây là đường tốn kém nhất. Nó đòi nhiều thời gian và công sức, lại dễ khiến người ta lạc lối, học lan man mà chẳng sâu được thứ gì.
Hơn nữa, nhảy đôi khi đòi hỏi gạt bỏ cái đã biết để tiếp nhận cái mới, thậm chí là cái trái ngược hoàn toàn với những gì đã quen. Đây là một kỹ năng khó, vì nó đi ngược phản xạ tự nhiên của người học – luôn muốn móc cái mới vào cái cũ. Kỹ thuật Đổ Trà (Emptying the Cup) rèn đúng cái phản xạ ngược ấy.
Cho nên đường này chỉ dành cho kẻ đã có nền tảng vững, có tư duy phản biện, và nhất là có động lực đủ mạnh để khám phá điều mới.
Kết
Lá chỉ bám được khi có cành; cành chỉ vững khi có thân. Ba đường đi trên, rốt cuộc, đều phục vụ một việc: dựng cho được cái thân ấy.
Còn việc của người học không phải là gom cho nhiều lá, mà là nhận ra cây kiến thức của riêng mình – và từ đó, tự vẽ lấy bản đồ tri thức cho chính mình.