Đường cong chữ S
葛飾 北斎《神奈川沖浪裏》- Katsushika Hokusai《Sóng lừng ngoài khơi Kanagawa》
“Sóng lừng ngoài khơi Kanagawa” là bức tranh đầu trong bộ tranh khắc gỗ “Ba mươi sáu cảnh núi Phú Sĩ” (khoảng 1831) của Katsushika Hokusai. Hokusai đưa con sóng lên tiền cảnh, đẩy núi Phú Sĩ lùi lại phía sau: ngọn núi đồ sộ nhất nước Nhật thu lại chỉ bằng một đỉnh sóng. Sóng cuộn thành xoắn ốc, bọt sóng xòe ra như móng vuốt, tất cả đổ dồn về phía núi.
Cái hay của tranh nằm ở phép đối lập: sóng là động, núi là tĩnh. Chen giữa hai thái cực ấy là ba chiếc thuyền của ngư dân. Người trên thuyền không quay đầu, không buông chèo, mà rạp mình xuống, nương theo nhịp sóng mà đi.
Hokusai sống vào cuối thời Edo, khi Nhật Bản đã đóng cửa hơn hai trăm năm, cả nước chỉ còn một khe hở là thương điếm Hà Lan ở Dejima. Chính qua khe hở ấy mà Hokusai học được phép phối cảnh và sắc xanh Phổ của phương Tây. Con sóng vươn ra khơi vì thế cũng là tâm thế của một xã hội muốn mở ra ngoài.
Việc học cũng vậy. Kiến thức của thời đại là biển động, không ai đứng trên bờ mà học được, buộc phải ra khơi. Nhưng ra khơi mà không có núi để hướng về thì sóng đẩy đâu trôi đó. Người học cần hai thứ: cái tâm tĩnh như núi để giữ nguyên tắc, và đôi tay kiên trì bám thuyền để thích nghi.
Đường cong chữ S cũng là từng lớp sóng như thế, có lúc dâng, có lúc chùng. Đỉnh núi ở cuối tầm mắt kia là mục tiêu mà mọi đường cong đều hướng tới.
Người ta hay hình dung việc học như một đường thẳng – bỏ vào bao nhiêu công thì nhận về bấy nhiêu chữ. Whitney Johnson, trong cuốn “Smart Growth”, chỉ ra rằng nó không thẳng. Mọi kiến thức mới học, mọi vấn đề mới gặp đều đi theo một đường cong chữ S: chân dốc chậm, giữa dốc nhanh, lên đỉnh thì phẳng dần. Ba đoạn của đường cong là ba giai đoạn chính:
1. Khởi Đầu - Launch Point
Chân dốc là chỗ chậm nhất, và cũng là chỗ dễ bỏ cuộc nhất. Đây là giai đoạn Khám Phá (Explorer): cơ hội bày ra vô số, nhưng việc khó không phải là tìm cho ra lựa chọn, mà là dám bỏ bớt để chỉ giữ lại một đích.
Ở đoạn này mọi thứ dường như đứng yên, và người ta buộc phải tự trả lời những câu hỏi chưa có gì làm bằng: với năng lực hiện tại, đích đến có khả thi không; mục tiêu này có hợp với giá trị cốt lõi của mình không; cái giá phải trả có xứng đáng không.
Nghĩ cho thấu rồi mới bước. Quyết định xong thì chuyển sang giai đoạn Thu Thập (Collector) – đi tìm thêm bằng chứng để củng cố niềm tin rằng mình đang đúng hướng: khi đã dồn hết nguồn lực vào các bước tiếp theo, sẽ không còn chỗ cho hối tiếc sau này.
2. Phát triển - Sweet Spot
Qua chân dốc là đoạn leo lên đỉnh. Tốc độ càng ngày càng cải thiện vì công việc bắt đầu trả về những thành quả nhìn thấy được; hình ảnh về phiên bản mình mong muốn hiện dần ra, và mỗi phản hồi tích cực lại đẩy việc học nhanh thêm một nhịp.
Đó là giai đoạn Tăng Tốc (Accelerator): kết quả ngày càng nhiều trong khi công sức bỏ ra giảm dần, khoảng cách giữa cái đã biết và cái cần biết cứ thế được thu ngắn lại.
Cái mới lúc này không còn phải nhồi vào nữa mà tự bám lấy cái cũ. Người học sẽ tự nối được kiến thức cũ với kiến thức mới, tự chọn được hướng muốn đào sâu; những thứ xa lạ được hấp thụ một cách tự nhiên. Chẳng bao lâu, người leo dốc đã là một con người khác – giai đoạn Biến Đổi (Metamorph), lúc sâu phá kén thành bướm.
Cảm giác “thành tựu” ở đoạn này là thật và quan trọng: sự tiến bộ của bản thân hiện ra rõ ràng, đầy cảm hứng, và đáng được tận hưởng một cách trọn vẹn.
3. Thuần thục - Mastery
Trên đỉnh đường cong, mục tiêu đặt ra từ chân dốc đã đạt được: một phiên bản hoàn thiện hơn của chính mình.
Đây là giai đoạn Neo (Anchor). Tốc độ chậm lại, nhưng chậm lúc này không phải là tụt: kiến thức đã đủ chắc để nghỉ ngơi mà không lo mai một. Việc của người đang ở vị thế neo trên đỉnh là nhìn lại hành trình đã qua – xem lại những cơ hội từng gác sang một bên để giữ sự tập trung, và bắt đầu đánh giá những đường cong S khác mà mình muốn chinh phục. Neo cho vững thì mới có sự ổn định và tự tin, cả vật chất lẫn tinh thần, để chọn đi tiếp.
Rồi đến Đỉnh Cao (Mountaineer), và nghịch lý của mọi đỉnh là: đứng được trên nó rồi thì việc tiếp theo là tìm một ngọn núi khác để leo. Việc học giống như oxy đối với cơ thể – ngừng học cũng là lúc tư duy ngừng phát triển.
Theo Whitney Johnson《Smart Growth: How to Grow Your People to Grow Your Company》
Một đường cong khép lại thì một đường cong khác sẽ mở ra. Sóng ngoài khơi Kanagawa hết lớp này đến lớp khác vỗ vào bờ.