Đám đông làm Cách mạng
“Tòa án” công ty - Niềm tin được cứu vớt
Tập đoàn FedEx ban hành quy định “đối xử công bằng với nhân viên”, để người quản lý và nhân viên giám sát lẫn nhau trong việc thực hiện văn hóa công ty. Nếu nhân viên cảm thấy mình bị phân xử không công bằng, anh ta có thể báo cáo với cấp trên của sếp trong vòng bảy ngày. Trong bảy ngày kế tiếp, cấp trên của sếp sẽ phải mở “phiên tòa” phán quyết nhân viên đó đúng hay người quản lý của anh ta đúng. Nếu nhân viên vẫn chưa hài lòng, họ có thể tiếp tục khiếu nại lên cấp cao hơn. Không ít quyết định ban đầu của các cấp quản lý đã bị “tòa án” này bác bỏ, chính vì vậy trong tập đoàn chỉ có quyền lực lý tưởng chứ không có quyền lực cá nhân.
Cao Đức《Thuật Tẩy Não - Nghệ thuật thao túng và kiểm soát tâm lý đối phương》
Lý Quang Diệu: Khi nào cách mạng xảy ra
Hỏi: Có đủ sự dịch chuyển linh động trong xã hội để họ hi vọng rằng một ngày nào đó họ có thể gia nhập tầng lớp trung lưu được không?
Đáp: Tôi nghĩ ở Trung Quốc, sự linh động xã hội vẫn tồn tại ở đó. Nó không phải là một xã hội phân tầng trong theo nghĩa này. Nếu lấy ví dụ về nước Anh, nước mà tôi hiểu rõ, mỗi thế hệ sẽ sản sinh ra một nhóm thượng lưu. Nhóm này lớn lên và cưới nhau, và tạo thành giới thượng lưu. Và con cái của họ, bởi vì cả di truyền và cơ hội giáo dục, tiếp tục ở trong tầng lớp thượng lưu. Trung Quốc sẽ phải mất một thời gian dài để có được tình trạng đó. Singapore đang có nguy cơ đạt đến tình trạng đó sớm hơn dự kiến do sự tiến bộ nhanh chóng về mặt giáo dục. Vì thế con người vươn lên rất nhanh, những đứa con của tài xế taxi lớn lên vào đại học, con trai lấy con gái, cả hai đều có xuất thân từ (gia đình) bán hàng rong hoặc lái xe taxi, và khi cưới nhau, họ vươn đến giai cấp thượng lưu. Sau đó đặc tính di truyền cộng với các cơ hội giáo dục mà họ mang lại cho con cái họ sẽ tạo ra sự phân tầng giai cấp đó. Điều này xảy ra với mọi xã hội. Rồi cuối cùng, khi sự bất mãn lên cao, nhóm bên dưới sẽ nói: “Được rồi, hãy xáo lại bài”. Đó là cách mà cuộc Cách mạng cộng sản đã diễn ra, Quốc Dân đảng (Koumintang) bị lật đổ. Bây giờ, một tầng lớp tinh hoa của cộng sản nổi lên. Nhưng chúng ta chưa đạt đến vị trí đó.
Tôn Ngộ Không và giấc mộng loạn
Mao Trạch Đông cuối đời tuyên bố rằng hai thành tựu lớn nhất của mình là đưa cách mạng cộng sản đi đến chiến thắng và phát động Cách mạng Văn hóa.
Nhiều học giả cho rằng Mao tìm thấy niềm vui trong sự loạn. Khi còn trẻ, ông từng viết rằng muốn thay đổi, Trung Quốc phải bị phá hủy và cải cách, và chỉ có nông dân mới làm được điều đó. Ông tự coi mình là vị hầu vương dẫn dắt cuộc nổi loạn.
Giữa lúc tranh cãi với Đảng Cộng sản Liên Xô vào đầu những năm 1960, Mao viết một bài thơ về hình tượng Tôn Ngộ Không:
Đất bằng khi nổi trận lôi đình
Thì thấy tòi ra Bạch Cốt Tinh
Lão sãi ngây ngô còn dễ dạy
Con yêu nham hiểm chuyện không lành
Khỉ vàng, thiết bổng vung tin tít
Lầu ngọc, trần ai quét sạch sanh
Nay lại hoan hô Tôn đại thánh
Chỉ vì yêu khí mới hồi sinh.
Tinh thần Tôn Ngộ Không đại diện cho sự loạn — bản lĩnh lật đổ một trật tự đã được định sẵn. Mao say với thành công trong việc tận dụng sức mạnh ấy từ đám đông, nên đã đem nó vào Cách mạng Văn hóa.
Nhưng bản chất hai cuộc cách mạng hoàn toàn khác nhau. Cách mạng Vô sản là từ dưới lên, cái loạn xuất phát từ mâu thuẫn giai cấp — tầng lớp dưới muốn xáo bài làm lại. Cách mạng Văn hóa lại từ trên xuống — cái loạn do chính ông tạo ra. Lúc này, Tôn Ngộ Không không còn là biểu tượng giải phóng, mà trở thành công cụ phá vỡ quy trình vận hành của Đảng.
Ông nhóm lửa ở tầng lớp học sinh, sinh viên — những con người trẻ đầy nhiệt huyết, tự coi mình là trí thức, là cấp tiến. Chính giới trẻ Trung Quốc, chứ không phải nông dân, trở thành những Hồng vệ binh bảo vệ lý tưởng của Mao.
Năm 1956, Mao khuyên trí thức “Hãy để Trăm hoa đua nở”, rồi một năm sau lại khuyến khích phê bình Đảng. Nhưng khi cơn mưa rào biến thành bão, ông nhanh chóng thanh trừng những ai dám chỉ trích.
Suy cho cùng, Tôn Ngộ Không có thể đại náo Thiên Cung, nhưng Thiên Đình vẫn ở đó — chỉ phải sắp xếp lại mà thôi.
Nồi áp suất
Sau mười năm mất mát, Đặng Tiểu Bình dẫn dắt Trung Quốc chuyển hướng, mở cửa. Đưa đất nước thoát khỏi hỗn loạn, phát triển ổn định để rồi trở thành cường quốc như ngày hôm nay.
Kiểm soát đám đông cũng giống như kiểm soát một nồi áp suất. Phải biết lúc nào khóa van tăng áp, lúc nào xả van. Bài học của Mao nằm ở chỗ: sau khi dẫn dắt đám đông thành công, ông lại bị chính nó mê hoặc, để rồi đưa ra định hướng sai lầm, đẩy đất nước vào mười năm đen tối.
Đám đông là lửa. Biết dùng thì sưởi ấm, mê muội thì thiêu rụi.