Đám đông làm Cách mạng
“Tòa án” công ty - Niềm tin được cứu vớt
Tập đoàn FedEx ban hành quy định “đối xử công bằng với nhân viên”, để người quản lý và nhân viên giám sát lẫn nhau trong việc thực hiện văn hóa công ty. Nếu nhân viên cảm thấy mình bị phân xử không công bằng, anh ta có thể báo cáo với cấp trên của sếp trong vòng bảy ngày. Trong bảy ngày kế tiếp, cấp trên của sếp sẽ phải mở “phiên tòa” phán quyết nhân viên đó đúng hay người quản lý của anh ta đúng. Nếu nhân viên vẫn chưa hài lòng, họ có thể tiếp tục khiếu nại lên cấp cao hơn. Không ít quyết định ban đầu của các cấp quản lý đã bị “tòa án” này bác bỏ, chính vì vậy trong tập đoàn chỉ có quyền lực lý tưởng chứ không có quyền lực cá nhân.
Cao Đức《Thuật Tẩy Não - Nghệ thuật thao túng và kiểm soát tâm lý đối phương》
Lý Quang Diệu: Khi nào cách mạng xảy ra
Hỏi: Có đủ sự dịch chuyển linh động trong xã hội để họ hi vọng rằng một ngày nào đó họ có thể gia nhập tầng lớp trung lưu được không?
Đáp: Tôi nghĩ ở Trung Quốc, sự linh động xã hội vẫn tồn tại ở đó. Nó không phải là một xã hội phân tầng trong theo nghĩa này. Nếu lấy ví dụ về nước Anh, nước mà tôi hiểu rõ, mỗi thế hệ sẽ sản sinh ra một nhóm thượng lưu. Nhóm này lớn lên và cưới nhau, và tạo thành giới thượng lưu. Và con cái của họ, bởi vì cả di truyền và cơ hội giáo dục, tiếp tục ở trong tầng lớp thượng lưu. Trung Quốc sẽ phải mất một thời gian dài để có được tình trạng đó. Singapore đang có nguy cơ đạt đến tình trạng đó sớm hơn dự kiến do sự tiến bộ nhanh chóng về mặt giáo dục. Vì thế con người vươn lên rất nhanh, những đứa con của tài xế taxi lớn lên vào đại học, con trai lấy con gái, cả hai đều có xuất thân từ (gia đình) bán hàng rong hoặc lái xe taxi, và khi cưới nhau, họ vươn đến giai cấp thượng lưu. Sau đó đặc tính di truyền cộng với các cơ hội giáo dục mà họ mang lại cho con cái họ sẽ tạo ra sự phân tầng giai cấp đó. Điều này xảy ra với mọi xã hội. Rồi cuối cùng, khi sự bất mãn lên cao, nhóm bên dưới sẽ nói: “Được rồi, hãy xáo lại bài”. Đó là cách mà cuộc Cách mạng cộng sản đã diễn ra, Quốc Dân đảng (Koumintang) bị lật đổ. Bây giờ, một tầng lớp tinh hoa của cộng sản nổi lên. Nhưng chúng ta chưa đạt đến vị trí đó.
Tôn Ngộ Không và giấc mộng loạn
Cuối đời, Mao Trạch Đông tự tổng kết đời mình bằng hai thành tựu: đưa cách mạng cộng sản đến thắng lợi, và phát động Cách mạng Văn hóa. Ông đặt hai việc ấy ngang hàng nhau.
Nhiều học giả cho rằng Mao tìm thấy niềm vui trong chữ loạn. Thời trẻ, ông từng viết rằng Trung Quốc muốn thay đổi thì phải “bị phá hủy và cải cách”, và chỉ nông dân mới làm nổi việc đó. Ông tự coi mình là vị hầu vương dẫn dắt cuộc nổi loạn.
Đầu những năm 1960, giữa lúc tranh cãi với Đảng Cộng sản Liên Xô, Mao viết một bài thơ về hình tượng Tôn Ngộ Không:
Đất bằng khi nổi trận lôi đình
Thì thấy tòi ra Bạch Cốt Tinh
Lão sãi ngây ngô còn dễ dạy
Con yêu nham hiểm chuyện không lành
Khỉ vàng, thiết bổng vung tin tít
Lầu ngọc, trần ai quét sạch sanh
Nay lại hoan hô Tôn đại thánh
Chỉ vì yêu khí mới hồi sinh.
Tôn Ngộ Không là hiện thân của cái loạn – bản lĩnh dám lật đổ một trật tự đã được định sẵn. Mao từng dùng sức mạnh ấy của đám đông mà giành được cả thiên hạ, say với nó, nên đem nguyên nó vào Cách mạng Văn hóa.
Nhưng hai cuộc cách mạng khác nhau ngay từ gốc. Cách mạng vô sản đi từ dưới lên: cái loạn sinh ra từ mâu thuẫn giai cấp, từ chỗ tầng lớp dưới bất mãn đến mức đòi xáo lại bài – đúng như cơ chế mà Lý Quang Diệu mô tả ở trên. Cách mạng Văn hóa thì đi từ trên xuống: cái loạn không tự sinh ra, mà do chính người đứng trên đỉnh quyền lực tạo ra. Lúc này Tôn Ngộ Không không còn là biểu tượng giải phóng nữa; nó chỉ là công cụ để phá vỡ quy trình vận hành của Đảng.
Lửa lần này được nhóm ở tầng lớp học sinh, sinh viên – những người trẻ đầy nhiệt huyết, tự coi mình là trí thức, là cấp tiến. Chính giới trẻ Trung Quốc, chứ không phải nông dân, trở thành những Hồng vệ binh bảo vệ lý tưởng của Mao.
Cách châm lửa ấy cũng không mới. Năm 1956, Mao khuyên trí thức “Hãy để Trăm hoa đua nở”, rồi một năm sau khuyến khích họ phê bình Đảng. Nhưng khi cơn mưa rào biến thành bão, ông nhanh chóng thanh trừng những ai dám chỉ trích.
Suy cho cùng, Tôn Ngộ Không có thể đại náo Thiên Cung, nhưng Thiên Đình vẫn ở đó – chỉ phải sắp xếp lại mà thôi.
Nồi áp suất
Phải sau mười năm mất mát, Đặng Tiểu Bình mới dẫn dắt Trung Quốc chuyển hướng, mở cửa, đưa đất nước ra khỏi hỗn loạn và phát triển ổn định để thành cường quốc như hôm nay.
Kiểm soát đám đông cũng như kiểm soát một nồi áp suất: phải biết lúc nào khóa van tăng áp, lúc nào mở van xả. Cái “phiên tòa” của FedEx ở đầu bài chính là một cái van xả như thế – bất mãn có đường thoát ra thì không tích lại thành sức nổ. Bài học của Mao nằm ở chỗ ngược lại: dẫn dắt đám đông thành công rồi, ông lại bị chính nó mê hoặc, để rồi định hướng sai, đẩy cả đất nước vào mười năm đen tối.
Đám đông là lửa. Biết dùng thì sưởi ấm, mê muội thì thiêu rụi.