Giá trị của đám đông
Tiền của ai dễ lấy nhất
Phụ nữ sợ xấu. Bố mẹ sợ con dốt. Người già sợ chết. Đàn ông sợ thất bại. Nỗi sợ nào cũng có kẻ biết cách biến thành tiền.
Tiền của đàn ông háo sắc, tiền của phụ nữ yêu sắc đẹp, tiền cho giáo dục con trẻ, tiền của người già lo sức khỏe, tiền của kẻ lười muốn đi đường tắt, tiền của người cô đơn dành cho thú cưng – tất cả vận hành theo cùng một nguyên lý: nỗi sợ và khao khát là hai mặt của một đồng xu.
Cơn sốt hoa Tulip
Muốn biết đám đông điên rồ đến mức nào, cứ nhìn về Hà Lan thế kỷ 17.
Đầu thế kỷ 16, Hà Lan bước vào kỷ nguyên giao thương rực rỡ. Hoa Tulip nhập từ Đế chế Ottoman nhanh chóng chinh phục giới thượng lưu nhờ vẻ đẹp và sự khan hiếm của nó. Có thời điểm, một bông Semper Augustus được bán với giá 10.000 guilder – ngang một ngôi nhà sang trọng, khoảng 750.000 USD ngày nay.
Hendrik Pot《Flora’s Wagon of Fools》- Hendrik Pot《Chuyến xe ngu ngốc của Flora》
Nhà thơ Abraham Cowley từng ví von:
Hoa Tulip có thể sánh như vàng, bạc, gấm vóc, lụa là.
Chỉ có những kẻ xứng đáng mới chiêm ngưỡng hết vẻ đẹp của nó.
Người ta đổ xô mua bán: bán nhà, vay mượn, đánh đổi tài sản quý giá để sở hữu những bông hoa hiếm hoi. Khoảng 5.000 người – tương đương 1% dân số lao động – từ quý tộc đến bình dân đều lao vào trồng và đầu cơ. Hợp đồng hàng hóa hoa Tulip thậm chí còn được niêm yết trên Sở giao dịch chứng khoán Amsterdam.
Rồi tháng 2 năm 1637, những người am hiểu nhận ra thị trường không thể đứng vững và bắt đầu bán tháo. Hiệu ứng domino kéo giá rơi thẳng đứng hơn 99%.
《Prices of tulip bulbs 1634-1637 in the Netherlands》- 《Chỉ số giá của bong bóng hoa Tulip 1634-1637》
Người ta dễ nghĩ những chuyện như vậy chỉ xảy ra ở cái thời con người còn ít học. Nhưng ngay hôm nay – lan đột biến, meme coin – bản chất vẫn không khác gì mấy. Bông hoa đổi tên, đám đông thì vẫn thế.
Tiền và lý do
Vì đâu con người điên cuồng và vô lý đến thế? Câu trả lời nằm ở hai chữ: tiền và lý do.
Một ý tưởng dù phi lý đến đâu, khi được hậu thuẫn bằng nguồn tài chính dồi dào, cũng có thể được chấp nhận rộng rãi. Một người nói, mình cho là xàm. Hai người nói, ba người nói, trăm người nói – mình bắt đầu dao động. Đến khi ông tiến sĩ nọ, vị giáo sư kia đứng ra bảo thứ ấy “có giá trị nội tại”, thì niềm tin cá nhân bị thử thách thật sự.
Và nếu việc đổi quan điểm mang lại “quả ngọt” tài chính, người ta rơi luôn vào ảo tưởng về sự “thông minh” của chính mình.
Cái gì không mua được bằng tiền thì mua được bằng rất nhiều tiền.
Một KOL chứng khoán từng kể:
Nhà đầu tư không thiếu tiền, họ chỉ cần một lý do.
Không biết trong năm nay công ty mình có những định hướng gì để nhà đầu tư có lý do xuống tiền?
“Nhà đầu tư” không thiếu tiền; họ chỉ thiếu một lý do khớp với hệ giá trị của mình. Người làm kỹ thuật tin vào luận điểm logic. Người làm tài chính nhìn vào tiềm năng thị trường. Người mới thì bị mê hoặc bởi những câu chuyện tăng trưởng thần kỳ.
Chỉ có điều: lý do có thể được tạo ra bằng tiền.
Bơm và xả
Họ gọi đó là chiến thuật bơm xả. Đạp bàn đạp cho bánh xe lăn, rồi để quán tính của đám đông đẩy nó đi. Công sức chỉ tốn ở cú đạp đầu; quãng đường còn lại, đám đông tự lo.
Rồi họ thu tiền từ những khoảng trượt quán tính đó, dưới những cái tên mỹ miều: “trào lưu”, “cuộc cách mạng”, “thời đại của…“, hay “chúng ta của sau này”.
Bánh xe lăn được bao xa là tùy “chất lượng” của đám đông – niềm tin, sự cuồng tín, thu nhập, tri thức và độ chịu chơi của từng cá nhân.
Khi tưởng mình khôn
Nhiều người tin rằng tri thức càng phát triển, đám đông càng khôn ngoan. Sự thật ngược lại: kiến thức càng nhiều, càng dễ bị lợi dụng.
Nhìn Bitcoin. Thoạt đầu chỉ là một cuộc chơi tài chính. Nhưng sau vài vòng luân chuyển, những thế lực đứng sau đã có đủ tiền để thuê chuyên gia tạo ra sản phẩm mang giá trị thực trong thế giới Crypto.
Nền kinh tế tri thức nghe thì đẹp: người giỏi được trọng dụng. Nhưng có một góc tối ít ai nhắc: đường thăng tiến của người đi sau ngày càng hẹp vì cạnh tranh gay gắt. Giới trẻ ngày càng giỏi, thu nhập tuyệt đối tăng lên, mà khao khát vươn lên còn tăng nhanh hơn. Cái họ thiếu chỉ là một lý do khớp với nhận thức và thế giới quan của mình.
Và họ đánh vào đúng chỗ đó: FOMO – sợ bỏ lỡ, sợ thua kém, sợ tụt lại sau những hình mẫu “tinh hoa”.
Rồi sẽ tới lúc họ đánh sang chỗ khác: cảm giác thỏa mãn cái tôi – “tôi sẽ là một thứ gì đó khác biệt”. Nhưng nếu ai cũng cho mình là khác biệt, thì còn ai thực sự khác biệt nữa?
Nương theo con nước
Đừng bao giờ lấy cứng chọi cứng với đám đông. Giỏi đến đâu cũng không địch lại nó – trừ khi tự tạo ra được nó, hoặc tận dụng được nó.
Việc làm được là nhận cho ra tính chất của đám đông, cái giá trị mà nó tin – dù chính mình không tin. Bỏ cái tôi xuống, coi đây chỉ là một cuộc dạo chơi.
Đám đông là con nước triều, có lên có xuống. Nắm được quy luật thì theo con nước mà đi.
Hãy tin nhưng đừng bám víu.