心境 - Tâm Cảnh
登快閣 – 黃庭堅
Đăng Khoái Các – Hoàng Đình Kiên
癡兒了卻公家事，
Si nhi liễu khước công gia sự,
快閣東西倚晚晴。
Khoái Các đông tây ỷ vãn tình.
落木千山天遠大，
Lạc mộc thiên sơn thiên viễn đại,
澄江一道月分明。
Trừng giang nhất đạo nguyệt phân minh.
朱弦已為佳人絕，
Chu huyền dĩ vị giai nhân tuyệt,
青眼聊因美酒橫。
Thanh nhãn liêu nhân mỹ tửu hoành.
萬里歸船弄長笛，
Vạn lý quy thuyền lộng trường địch,
此心吾與白鷗盟。
Thử tâm ngô dữ bạch âu minh.
Lên lầu Khoái Các
Gã khờ xong việc chốn công danh,
Khoái Các chiều hôm tựa nắng hanh.
Lá rụng ngàn non, trời bát ngát,
Sông trong một dải, nguyệt long lanh.
Đàn son đã đứt dây tri kỷ,
Chén rượu còn đưa khóe mắt xanh.
Vạn dặm thuyền về buông tiếng sáo,
Tâm này âu trắng hẹn trời xanh.
Hoàng Đình Kiên (1045 - 1105) là học trò lớn của Tô Thức, thơ ông đứng đầu Giang Tây thi phái, chữ thì xếp vào hàng Tống tứ gia. Tài hoa như vậy mà đường quan thì lận đận. Năm 1082, khi viết bài này, ông đang làm tri huyện Thái Hòa, một nơi xa xôi hẻo lánh. Ông đứng trên lầu các tại một huyện nhỏ, ngẫm về đường công danh bế tắc, tri kỉ cũng không còn, chỉ biết ngắm cảnh tự vấn lòng mình.
Tâm thế là tư thế của lòng người khi đứng trước tình huống cần ra quyết định: là công hay là thủ, là nhẫn hay là quyết. Tranh đấu với đời, chọn thế hay lập thế đều phải từng bước tính toán, thay đổi theo từng tình huống.
Còn tâm cảnh là cái nền bên dưới, là chính bản tâm của mình. Tâm cảnh ví như như độ trong của nước: thuyền xuôi hay ngược, nước trong hay không là do thuyền trên sông bồi đắp mà thành.
Một ván cờ ngắn thì đánh bằng tâm thế. Thế lên, thế xuống, chiếm thế, thủ thế thay đổi không biết bao nhiêu lần.
Nhưng đại đạo là cả một đời. Lòng người mà cũng lên xuống theo thế thì hóa đục. Nước đục, trăng vẫn đó nhưng bóng trăng đã vỡ, tâm cảnh còn đâu mà soi rõ lối đi.
Câu kết mượn chuyện Liệt Tử: có người ven biển ngày nào cũng ra chơi với chim âu, chim kéo đến hàng trăm con. Một hôm ra biển muốn bắt chim âu về, thế nhưng chim chỉ lượn trên không, không con nào sà xuống.
Chính vì thế hẹn với chim âu là hẹn với chính mình: dù đời có xoay vần, không để cái ý niệm tư lợi ấy làm vẩn đục.
Tâm thế theo thế mà đổi, đổi bao nhiêu lần cũng được. Còn tâm cảnh thì không được để mất, dù chỉ một lần. Lấy trời mà ngắm thế cục, lấy nước mà soi mình.