Thấy núi chỉ là núi
见山是山，见水是水
老僧三十年前未参禅时，
Lão tăng tam thập niên tiền vị tham thiền thời,
见山是山，见水是水；
Kiến sơn thị sơn, kiến thủy thị thủy;
及至后来，亲见知识，有个入处，
Cập chí hậu lai, thân kiến tri thức, hữu cá nhập xứ,
见山不是山，见水不是水；
Kiến sơn bất thị sơn, kiến thủy bất thị thủy;
而今得个休歇处，
Nhi kim đắc cá hưu yết xứ,
依前见山祇是山，见水祇是水。
Y tiền kiến sơn chỉ thị sơn, kiến thủy chỉ thị thủy.
Thấy núi chỉ là núi, thấy nước chỉ là nước
Lão Tăng ba mươi năm trước, khi chưa tham thiền,
Thấy núi là núi, thấy nước là nước.
Đến sau này, đích thân gặp bậc thiện tri thức, có chỗ giác ngộ,
Thấy núi chẳng phải là núi, thấy nước chẳng phải là nước.
Mà nay có được chốn an nhiên,
Thì y như trước, thấy núi chỉ là núi, thấy nước chỉ là nước.
青原惟信禪師《山中问答》- Thiền sư Thanh Nguyên Duy Tín 《Sơn Trung Vấn Đáp》
Quy luật ba niềm tin
Niềm tin đầu tiên được hình thành ở mỗi người hầu hết là một niềm tin thuần túy, không phán xét - đó có thể là giáo lý, tôn giáo hay một chế độ nào đó. Đây là niềm tin được xây dựng dựa trên sự áp đặt của quan niệm xã hội và môi trường xung quanh, chứ không phải từ sự tự suy ngẫm, tư duy của bản thân.
Nếu một người có ý chí cầu tiến, khao khát hiểu biết, luôn muốn tìm kiếm tri thức mới, thì đến một ngày họ nhất định sẽ thấy rằng những gì mình tin trước đây không còn đúng nữa. Họ lờ mờ nhận ra mình đang dần dần thoát khỏi đám đông và đứng ở một nền tảng nhận thức mới. Cái gì mới cũng hay, cũng mang tính kích thích, và thúc đẩy tâm trí con người tiến về phía trước.
Nhưng cũng chính trong giai đoạn này, họ lại dễ bị mắc kẹt giữa hai thái cực: một bên là sự hiểu biết, vốn sống mà họ dày công tích luỹ; một bên là hệ thống niềm tin mà phần đông mọi người vẫn đang tin theo - cũng chính là thứ từng trói buộc họ trước đó. Hầu hết người “giỏi” sẽ mắc kẹt trong cái khung nhận thức này: trí thì tỉnh nhưng tâm không an, nhìn đâu cũng thấy chướng tai gai mắt.
Để xây dựng được niềm tin một cách bền vững, cần tư duy về bản chất tồn tại của niềm tin. Tại sao nó lại tồn tại? Nó giúp ích gì cho số đông đang theo đuổi? Nó mang lại giá trị gì cho toàn thể xã hội? Nếu thay thế nó bằng thứ mình cho là tốt hơn (theo logic), thì tác động của nó đối với xã hội hiện tại sẽ ra sao?
Chỉ khi trả lời được những câu hỏi đó, nhận rõ bản chất tồn tại của niềm tin, thấy được dòng chảy của thời đại, lúc này tâm mới thật sự an để dong thuyền ngao du khắp cõi.