Thấy núi chỉ là núi
见山是山，见水是水
老僧三十年前未参禅时，
Lão tăng tam thập niên tiền vị tham thiền thời,
见山是山，见水是水；
Kiến sơn thị sơn, kiến thủy thị thủy;
及至后来，亲见知识，有个入处，
Cập chí hậu lai, thân kiến tri thức, hữu cá nhập xứ,
见山不是山，见水不是水；
Kiến sơn bất thị sơn, kiến thủy bất thị thủy;
而今得个休歇处，
Nhi kim đắc cá hưu yết xứ,
依前见山祇是山，见水祇是水。
Y tiền kiến sơn chỉ thị sơn, kiến thủy chỉ thị thủy.
Thấy núi chỉ là núi, thấy nước chỉ là nước
Lão Tăng ba mươi năm trước, khi chưa tham thiền,
Thấy núi là núi, thấy nước là nước.
Đến sau này, đích thân gặp bậc thiện tri thức, có chỗ giác ngộ,
Thấy núi chẳng phải là núi, thấy nước chẳng phải là nước.
Mà nay có được chốn an nhiên,
Thì y như trước, thấy núi chỉ là núi, thấy nước chỉ là nước.
青原惟信禪師《山中问答》- Thiền sư Thanh Nguyên Duy Tín 《Sơn Trung Vấn Đáp》
Quy luật ba niềm tin
Thiền sư kể chuyện nhìn núi, nhưng thứ ông kể thực ra là niềm tin. Một đời niềm tin có ba chặng, và ba lần thấy núi là ba chặng ấy.
Thấy núi là núi – tin vì được trao
Niềm tin đầu tiên của mỗi người hầu như không do mình chọn. Nó được trao vào tay từ lúc chưa biết hỏi: giáo lý, tôn giáo, một chế độ, một nếp nghĩ của nơi mình sinh ra. Người ta tin vì xung quanh ai cũng tin, chứ không phải vì đã tự ngẫm mà tin. Niềm tin ấy trong lành mà mong manh – trong lành vì không phán xét, mong manh vì chưa từng bị thử.
Thấy núi không phải là núi – nghi vì đã biết
Kẻ có chí cầu tiến, khao khát hiểu biết, rồi sẽ có một ngày thấy điều mình từng tin không còn đứng vững. Người ấy lờ mờ nhận ra mình đang tách dần khỏi đám đông, đứng trên một nền nhận thức khác. Cái mới nào cũng kích thích, và chính cái đà ấy đẩy tâm trí tiến về phía trước.
Nhưng cũng chính ở chặng này người ta dễ mắc kẹt nhất. Một bên là vốn hiểu biết dày công tích lũy; một bên là hệ niềm tin mà phần đông vẫn đang tin theo – cũng chính là thứ từng trói buộc mình trước đó. Phần lớn người “giỏi” dừng lại đúng chỗ này:
Trí thì tỉnh mà tâm không an, nhìn đâu cũng thấy chướng tai gai mắt.
Thấy núi chỉ là núi – an vì đã hiểu
Muốn đi tiếp thì phải đổi câu hỏi. Đừng hỏi niềm tin kia đúng hay sai nữa, mà hỏi vì sao nó tồn tại: nó nâng đỡ gì cho số đông đang theo, nó giữ vai gì trong xã hội, và nếu thay nó bằng thứ mình cho là hơn – hơn trên lý lẽ – thì xã hội quanh nó sẽ đổi khác ra sao.
Trả lời được những câu ấy, nhận rõ bản chất tồn tại của niềm tin, thấy được dòng chảy của thời đại, thì tâm mới thật sự an.
Kết
Núi vẫn là núi đó thôi. Ba mươi năm của thiền sư không đổi được ngọn núi nào – cái đổi là con mắt nhìn núi. Lần thấy thứ ba giống hệt lần thứ nhất, chỉ khác một điều: lần đầu chưa kịp hỏi, lần này đã hỏi xong. Tâm an rồi thì nước nào cũng dong thuyền được.