势 - Thế
《孔子问道图》- Khổng Tử Vấn Đạo Đồ
道德经·第三十三章
知人者智，自知者明。
Tri nhân giả trí, tự tri giả minh.
胜人者有力，自胜者强。
Thắng nhân giả hữu lực, tự thắng giả cường.
Đạo Đức Kinh - chương 33
Biết người là trí, biết mình mới là sáng.
Thắng người là có sức, thắng mình mới là mạnh.
Thế là gì
Người ta hay nhầm thế với lực. Lực là cái có sẵn trong tay: sức khỏe, tiền bạc, kỹ năng, kiến thức. Còn thế là cái quyết định một đơn vị lực ấy khi bung ra thì thành được bao nhiêu.
Tôn Tử tả thế bằng hai hình ảnh:
激水之疾，至于漂石者，势也。
Kích thủy chi tật, chí ư phiêu thạch giả, thế dã.
转圆石于千仞之山者，势也。
Chuyển viên thạch ư thiên nhận chi sơn giả, thế dã.
Nước chảy xiết đến mức cuốn trôi được cả đá, ấy là thế.
Lăn hòn đá tròn từ ngọn núi cao ngàn nhận, ấy là thế.
Hòn đá vẫn là hòn đá đó thôi. Đặt dưới chân núi thì mười người xúm vào đẩy cũng không nhúc nhích; đặt trên đỉnh núi thì một cái hích chân cũng đủ. Cái khác nhau không nằm ở hòn đá, mà nằm ở chỗ nó đang đứng.
Con người cũng vậy. Cùng một năng lực ấy, đặt trong một ngành đang lên thì thành công thần; đặt trong một ngành đang tàn thì là người thừa. Cho nên câu hỏi đầu tiên không phải là “mình giỏi cỡ nào”, mà là “mình đang đứng ở đâu”.
Mà muốn biết mình đứng ở đâu thì trước hết phải biết mình là ai. Biết người mới chỉ là khôn; biết mình mới là sáng. Kẻ đo sai thế của chính mình thì mọi mưu lược về sau đều sai theo, sai ngay từ gốc.
Tranh thế
Thế không tự nhiên rơi xuống đầu ai. Một phần do trời cho: sinh ra ở đâu, con cháu nhà ai, được nuôi dạy ra sao, gặp phải thời nào. Phần còn lại phải tranh. Mà tranh thế thì tựu trung có hai đường: âm mưu (阴谋) và dương mưu (阳谋).
Cần nói rõ trước một điều: âm và dương ở đây không phải là thiện với ác. 阴 là khuất, là chỗ khuất sáng; 阳 là tỏ, là chỗ phơi nắng. Âm mưu là mưu giấu đi, thắng nhờ đối phương không biết. Dương mưu là mưu bày ra, đối phương biết rõ mà vẫn không có cách nào ngoài việc bước vào.
Âm mưu – lối của kẻ yếu
Khi nội lực chưa đủ, thứ tài sản còn dư ra chỉ có hai: thông tin và quan hệ. Kẻ dưới không thể thắng bằng va chạm trực diện, nên chỉ còn cách thắng ở chỗ đối phương không nhìn tới. Mượn tay đám đông, mượn thế của bên thứ ba, chọn thời điểm, và giữ cho riêng mình phần thông tin mà người khác chưa có.
Nhưng phải cực kỳ cẩn thận, vì âm mưu có một cái giá mà lúc bày mưu người ta hay quên: nó sống được là nhờ che đậy. Mỗi lớp che là một khoản nợ, phải trả bằng sức lực và sự tỉnh táo mỗi ngày. Càng đi xa thì số lớp phải giữ càng nhiều, mà chỉ cần một lỗ hổng là có thể rách hết.
Âm mưu thắng thì được một ván. Âm mưu lộ thì mất cả bàn, và mất luôn tư cách ngồi vào bàn lần sau.
Riêng chuyện mượn sức đám đông, ở đây chỉ xin nhắc thêm một ý: đám đông không phải là công cụ, nó là dòng nước. Nó nâng thuyền được thì cũng lật thuyền được, mà lúc lật thì không báo trước. Người mượn sức đám đông để đi lên thường quên mất rằng chính cái cách mình đi lên là cái cách người khác sẽ dùng để kéo mình xuống.
Mượn quan hệ cũng thế. Quan hệ là vay chứ không phải là cho. Mỗi lần nhờ vả là một lần ký nợ, và chủ nợ mới là người chọn thời điểm đòi. Vay ít thì còn xoay được; vay đến mức toàn bộ thế của mình là đi mượn thì cũng có nghĩa là không còn đứng trên chân mình nữa.
Vậy khi nào thì nên dùng? Có ba điều kiện để kiểm chứng trước khi dùng:
- Đường chính diện đã thử và đã tắc thật, chứ không phải vì mình ngại đi đường thẳng.
- Ván này thắng thì thế phải đổi hẳn, chứ không phải thắng xong vẫn ngồi nguyên chỗ cũ.
- Nếu lộ, mình chịu được hậu quả mà không mất tất cả.
Điều kiện thứ hai là quan trọng nhất. Âm mưu là thứ để đổi thế, không phải là thứ để sống bằng nó. Dùng một lần rồi bước hẳn sang chỗ sáng thì đó là mưu lược; dùng mãi cho thành nếp thì đó không còn là mưu lược nữa mà đã là bản tính, và người xung quanh sẽ nhận ra điều đó trước khi chính mình kịp nhận ra.
Dương mưu – lối của kẻ mạnh
Dương mưu thì ngược lại hoàn toàn. Nó bày ra giữa thanh thiên bạch nhật. Đối phương nhìn thấy hết, hiểu hết ý đồ, mà vẫn phải bước vào.
Hán Vũ Đế muốn dẹp thế lực chư hầu nhưng không thể đem quân đi đánh từng nước. Ông ban Thôi ân lệnh: đất phong của mỗi chư hầu, thay vì truyền trọn cho con trưởng như lệ cũ, nay chia đều cho tất cả các con.
Ai cũng thấy rõ rằng sau vài đời thì nước chư hầu sẽ vụn ra thành những mảnh không còn đủ sức chống lại triều đình. Nhưng những người con thứ vốn xưa nay chẳng được gì, nay bỗng có phần, nên đều một lòng ủng hộ. Vua chư hầu biết mà không chống nổi, vì người chống lại lệnh ấy trước tiên chính là con cái trong nhà mình.
Cái đáng học ở đây không phải là cái mưu, mà là điều kiện để cái mưu đó chạy được. Hán Vũ Đế ban được lệnh ấy vì triều đình khi đó đã đủ mạnh để lệnh ban ra là có người nghe. Cũng chừng ấy câu chữ, nếu đặt vào buổi đầu nhà Hán còn yếu, thì chỉ là một tờ giấy.
Dương mưu đòi nền tảng. Nền tảng ấy đến từ hai thứ:
- Một là cái sẵn có, tức gia thế, xuất thân, vốn liếng, mạng lưới mà thế hệ trước để lại;
- Hai là cái tự làm ra, tức năng lực, chuyên môn, uy tín, thành quả đã được kiểm chứng.
Chỗ thứ nhất không ai chọn được. Chỗ thứ hai thì ai cũng đi được, chỉ là chậm.
Nhưng cái lợi lớn nhất của dương mưu không nằm ở chỗ nó cao đạo hơn. Nó nằm ở chi phí. Khi không phải che giấu điều gì thì không tốn một chút sức nào cho việc giữ bí mật, không phải nhớ đã nói gì với ai, không phải thủ sẵn đường lui cho từng nước đi. Toàn bộ năng lượng dồn hết vào một việc duy nhất là tạo ra giá trị thật, nhiều hơn và nhanh hơn. Người đi đường vòng phải tính mười nước; người đi đường thẳng chỉ cần nhắm thẳng hướng mà đi.
Và giá trị thật có một đặc tính mà mọi mưu mẹo đều không có: nó cộng dồn. Mẹo dùng xong là hết, lần sau phải nghĩ mẹo khác. Năng lực làm xong thì vẫn còn đó, lại còn dày thêm. Đó là lý do đường dương mưu ban đầu trông chậm hơn, nhưng về sau thì không mấy ai đuổi kịp.
Định thế trước, định mưu sau
Đây là phần quan trọng nhất, và cũng là phần mọi người hay bỏ qua nhất. Trước khi bàn tới chuyện dùng mưu gì, việc đầu tiên, luôn luôn phải là xác định thế. Không phải một lần, mà hai lần: thế trước và thế sau.
Thế trước
Thế trước là thế ngay tại lúc này. Đo nó thì đừng đo bằng mong muốn, mà đo bằng ba câu hỏi cụ thể:
- Mình có gì mà mất đi thì không dựng lại được? Đó mới là vốn thật.
- Nếu ngay bây giờ đối đầu trực diện, mình thua ai và thua ở chỗ nào?
- Nếu mọi quân bài đều bị lật ngửa, mình còn lại bao nhiêu?
Câu thứ ba mới là câu đo đúng thế. Lật ngửa hết mà vẫn còn nguyên sức nặng thì đang ở thế mạnh, cứ đường sáng mà đi. Lật ngửa hết mà chẳng còn gì thì đang ở thế yếu, và phải chấp nhận rằng giai đoạn này buộc phải đi khuất, nhưng là đi khuất có thời hạn.
Thế trước quyết định loại mưu lược được phép dùng:
- Thế yếu mà đòi chơi dương mưu là tự sát. Bày hết bài ra khi trong tay chưa có gì thì đó không phải quang minh chính đại, đó là ngây thơ. Đối phương chỉ cần nhìn một lượt là biết phải chặn ở đâu.
- Thế mạnh mà vẫn dùng âm mưu là tự hạ mình. Đang có thể đè bằng thực lực lại đi vòng qua lối tối; thắng thì cũng chỉ thắng nhỏ, mà lộ ra thì mất đúng cái quý nhất của kẻ mạnh là chữ tín. Đây là lỗi thường gặp nhất ở những kẻ vừa mới lên.
Thế sau
Thế sau là chỗ sẽ đứng nếu mưu này thành. Đây là câu phải tự hỏi trước khi bày mưu, chứ không phải sau khi thắng:
Ván này thắng rồi thì mình đứng ở đâu, và ở chỗ đó mình được phép dùng những loại mưu nào?
Một mưu thắng mà không đổi được thế thì là mưu vô nghĩa, dù nó khéo đến đâu. Ngược lại, một nước đi trông như thiệt trước mắt nhưng dời được sang vị thế mong đợi mới thật là mưu.
Mục đích của âm mưu, nếu dùng cho đúng, phải là đưa mình tới cái thế đủ mạnh để từ đó không cần âm mưu nữa. Người đi khuất mà biết mình đang đi khuất, biết đích đến là chỗ sáng, thì có ngày ra được chỗ sáng. Người đi khuất lâu quá rồi quên mất rằng có một chỗ sáng để ra, thì ở lại trong bóng tối cả đời.
Người nước Sở qua sông đánh rơi thanh kiếm xuống nước, vội khắc một dấu lên mạn thuyền ngay chỗ kiếm rơi. Thuyền cập bến, anh ta cứ theo dấu khắc ấy mà lặn xuống tìm. Lã Thị Xuân Thu chép lại chuyện đó rồi bình:
吕氏春秋·察今
世易时移，变法宜矣。
Thế dịch thời di, biến pháp nghi hĩ.
舟已行矣，而剑不行，求剑若此，不亦惑乎？
Chu dĩ hành hĩ, nhi kiếm bất hành, cầu kiếm nhược thử, bất diệc hoặc hồ?
Lã Thị Xuân Thu - thiên Sát Kim
Đời đã đổi, thời đã dời, thì phép cũ cũng nên thay.
Thuyền thì đã đi rồi mà thanh kiếm thì không đi; tìm kiếm theo lối ấy, chẳng phải mê muội lắm sao?
Cái bẫy lớn nhất không phải là chọn sai mưu, mà là thế đã dời mà mưu chưa đổi. Đã bước sang thế mạnh từ lâu rồi mà vẫn giữ nguyên phản xạ của những ngày còn yếu: vẫn giấu, vẫn vòng, vẫn tính toán ở chỗ mà lẽ ra chỉ cần nói thẳng một câu. Thói quen sinh ra từ hoàn cảnh, nhưng nó sống lâu hơn hoàn cảnh rất nhiều.
Cho nên định thế không phải là việc làm một lần rồi thôi. Cứ một quãng lại phải đo lại, vì đo muộn thì cái giá phải trả có thể là toàn bộ nỗ lực bày mưu tính kế từ trước.
Kết
Tri nhân giả trí – biết người thì bày được mưu. Tự tri giả minh – biết mình thì mới biết mưu nào mình được phép bày.
Kẻ tự cho mình cao hơn thực tế thì bày hết bài ra khi chưa có gì để bày. Kẻ tự cho mình thấp hơn thực tế thì đã đủ sức đi đường thẳng rồi mà vẫn cặm cụi luồn lách, tự nhốt mình trong những ván cờ nhỏ.
Còn hòn đá thì vẫn là hòn đá thôi. Việc của nó không phải là học cách lăn cho khéo, mà là leo cho đủ cao.